Khởi Nghĩa Lê Văn Khôi

     
This entry was posted on Tháng bố 20, 2017, in lịch sử Việt Nam & tagged Bùi Thụy Đào Nguyên, lê văn duyệt, Lê Văn Khôi, minh mạng. Bookmark the permalink.Bình luận về bài viết này
*
" data-medium-file="https://nangngucnoisoi.vndotcom.files.wordpress.com/2017/03/1_wzns.jpg?w=300" data-large-file="https://nangngucnoisoi.vndotcom.files.wordpress.com/2017/03/1_wzns.jpg?w=530" class="alignnone size-full wp-image-18033" src="https://nangngucnoisoi.vndotcom.files.wordpress.com/2017/03/1_wzns.jpg?w=551" alt="1_WZNS.jpg" srcset="https://nangngucnoisoi.vndotcom.files.wordpress.com/2017/03/1_wzns.jpg 530w, https://nangngucnoisoi.vndotcom.files.wordpress.com/2017/03/1_wzns.jpg?w=150 150w, https://nangngucnoisoi.vndotcom.files.wordpress.com/2017/03/1_wzns.jpg?w=300 300w" sizes="(max-width: 530px) 100vw, 530px" />Đồng Mã Ngụy chỗ chôn những người bị thịt trong sự biến thành Phiên An


Bùi Thụy Đào Nguyên

Lê Văn Khôi (? – 1834) thương hiệu thật là Bế – Nguyễn Nghê , còn được gọi là Hai Khôi, Nguyễn Hựu Khôi giỏi Bế Khôi; là bé nuôi, là nằm trong tướng của Lê Văn trông nom và là fan thủ lĩnh cuộc nổi lên chống lại công ty Nguyễn làm việc thành Phiên An (tức vùng Gia Định cũ) Việt Nam.

A. Thân núm và sự nghiệp:

Căn cứ Tộc phả Bế – Nguyễn, ông tổ đời máy 9 của Lê Văn Khôi, vốn họ Nguyễn tức Nguyễn Tông Thái. Đời ông tổ đời máy 8 thay đổi theo bọn họ tỗ chủng loại (họ mẹ), gọi là Bế Công. Đến ông tổ đời trang bị 5, vì bao gồm công dẹp đơn vị Mạc yêu cầu đời đời tập chức phiên thần, thống trị địa phương và phát triển thành dòng họ khủng ở Cao Bằng.

Bạn đang xem: Khởi nghĩa lê văn khôi

Đến mon 9 năm Canh Thân (1740), năm đầu Cảnh Hưng, vua Lê Hiển Tông lại mang lại đổi làm cho họ Bế – Nguyễn.

Cũng theo tộc phả này, Lê Văn Khôi là nam nhi Bế Kiện. Ông là fan cao lớn, dũng mãnh, ăn nhiều, tính tốt khôi hài, tài võ xuất chúng… Về võ nghệ, tương truyền khi vào Gia Định, gồm lần Lê Văn Khôi dùng tay không ngăn chặn lại cọp dữ mang lại sứ thần nước Xiêm xem. Về tài văn, bổn tuồng San hậu, có khá nhiều đoạn vì ông nhuận sắc<1>.

I. Theo Lê Văn Duyệt:

Sách Đại Nam bao gồm biên liệt truyện ghi: “năm Gia Long sản phẩm công nghệ 18 (1819), ở hai trấn Thanh Nghệ và thanh thản (nay thay đổi là Ninh Bình), Thiên quan liêu (tên phủ, nay thay đổi là Nho Quan), những lưu dân, thổ phỉ tụ hợp nhau làm cho giặc, quan thường trực không kìm nén nổi, vua không nên tả quân Lê Văn chăm chú tới đó kinh lược. (Khi ấy) Khôi tuyển mộ quân phụ thuộc dưới trướng, tấn công dẹp thông thường sẽ có công. Duyệt mếm mộ dùng làm cho nanh vuốt”.

Trần Trọng Kim cho thấy thêm chi tiết:“ Lê Văn Khôi, khởi binh có tác dụng loạn, bị quan lại quân xua đuổi đánh, mới chạy vào Thanh Hóa, gặp mặt Lê Văn lưu ý xin đầu thú. Ông duyệt y tin dùng cho làm con nuôi, thay tên họ là Lê Văn Khôi, rồi mang lại Gia Định cất nhắc cho làm mang lại Phó vệ úy” (Việt phái nam sử lược, tr.445).

Nhưng theo Nguyễn Phan Quang tìm hiểu thì “rất có thể Lê Văn Khôi rời Cao bằng đi đến vùng thượng du Hòa Bình, Thanh Hóa (nơi vốn bao gồm mối quan lại hệ lâu đời với loại họ của Lê Văn Khôi), nhằm mục tiêu liên kết với trận đấu tranh của các lang đạo họ Đinh, chúng ta Quách của dân tộc bản địa Mường. Với Lê Văn Khôi đã đi theo Lê Văn săn sóc vào khoảng thời hạn lãnh tụ Quách vớ Thúc với 2 con đầu hàng để mắt và được Duyệt đến theo quân thứ.” (Việt Nam cầm cố kỷ XIX, tr. 235)

II. Khởi binh phòng nhà Nguyễn:

Cuộc nổi dậy của Lê Văn Khôi, hay nói một cách khác là sự trở thành Phiên An, là một trong những cuộc nổi dậy chống lại triều đình xẩy ra vào thời vua Minh Mạng bởi vì Lê Văn Khôi khởi xướng.

Sự kiện này ra mắt từ năm 1833 đến năm 1835 tại thành bát Quái (còn gọi là thành Quy giỏi thành Phiên An, Phan Yên, sử dụng Côn) và các tỉnh miền nam bộ Việt Nam.


*
" data-medium-file="https://nangngucnoisoi.vndotcom.files.wordpress.com/2017/03/citadel-of-saigon-before-1835-1455679288.png?w=300" data-large-file="https://nangngucnoisoi.vndotcom.files.wordpress.com/2017/03/citadel-of-saigon-before-1835-1455679288.png?w=551" class="alignnone size-full wp-image-18036" src="https://nangngucnoisoi.vndotcom.files.wordpress.com/2017/03/citadel-of-saigon-before-1835-1455679288.png?w=551" alt="citadel-of-saigon-before-1835-1455679288" srcset="https://nangngucnoisoi.vndotcom.files.wordpress.com/2017/03/citadel-of-saigon-before-1835-1455679288.png?w=551 551w, https://nangngucnoisoi.vndotcom.files.wordpress.com/2017/03/citadel-of-saigon-before-1835-1455679288.png?w=150 150w, https://nangngucnoisoi.vndotcom.files.wordpress.com/2017/03/citadel-of-saigon-before-1835-1455679288.png?w=300 300w, https://nangngucnoisoi.vndotcom.files.wordpress.com/2017/03/citadel-of-saigon-before-1835-1455679288.png 640w" sizes="(max-width: 551px) 100vw, 551px" />Gia Đinh thành


2.1 Nguyên nhân:

Vua Minh Mạng với Tả quân Lê Văn chú ý (1764-1832) vốn có rất nhiều hiềm khích và bốn thù. Minh Mạng tuy ghét, tuy nhiên không dám làm cái gi bởi công huân và uy quyền của ông vượt lớn.

Cho cần ngay sau thời điểm Lê Văn xem xét mất (1832), câu hỏi đầu tiên trong phòng vua là giành lại quyền lực của mình ở Gia Định. Thuộc năm đó, công ty vua cho kho bãi bỏ chính sách Tổng trấn, cải ngũ trấn thành sáu thức giấc (tức nam giới Kỳ lục tỉnh, gồm: Phiên An, Biên Hòa, Định Tường, Vĩnh Long, An Giang, Hà Tiên) trực trực thuộc vào triều đình Huế, trở thành Gia Định (nơi giai cấp của quan Tổng trấn trước đây) thành trị sở của quan Tổng đốc tỉnh Phiên An.

Tóm thâu quyền lực xong, việc tiếp sau là đơn vị vua cắt đặt quan lại vào thay. Trong số đó có ba viên viên quan vào coi giữ lại Phiên An, là: Nguyễn Văn Quế (Tổng đốc), Bạch Xuân Nguyên (Bố chính, họ ngoại vua Minh Mạng), với Nguyễn Chương Đạt (Án sát); bên cạnh đó mật không đúng dựng lên vụ án Lê Văn Duyệt.

Theo sách việt nam sử lược của trần Trọng Kim, “…vốn là người tham lam, tàn ác; nên lúc tới làm tía chính ngơi nghỉ Phiên An, Bạch Xuân Nguyên bảo rằng phụng mật chỉ truy vấn xét việc riêng của Lê Văn Duyệt, rồi đòi hỏi chứng cớ, trị tội bầy tôi tớ của ông lưu ý ngày trước”(tr. 445).

Nói gọn, lý do chính của cuộc khởi nghĩa này, nguyên nhân là nhà vua ý muốn làm nhục Lê Văn Duyệt, bởi nhân dân Gia Định bị áp bức và còn vì một số trong những quan chức địa phương cùng một vài nguyên tố nhân dân tại chỗ này bị mất quyền hạn và quyền lực…

2.2 Diễn biến:

2.2.1 Nổi dậy:

Khi tra án Lê Văn Duyệt, Bạch Xuân Nguyên đã mang đến bắt vk con và gần như thủ hạ thân tín của Tả quân, trong số ấy, có Lê Văn Khôi.

Lê Văn Khôi (còn có tên là Nguyễn Hữu Khôi, Nguyễn Hựu Khôi), fan ở Cao Bằng. Do trước đây Khôi khởi binh hạn chế lại nhà Nguyễn, bị quân triều đình xua đuổi đánh, new chạy vào Thanh Hóa, gặp mặt Lê Văn săn sóc đang có tác dụng Kinh lược sinh hoạt đấy, bèn ra thú. Lê Văn coi xét tin sử dụng cho làm bé nuôi, thay tên họ là Lê Văn Khôi, rồi đưa về Gia Định cất nhắc cho làm đến chức Phó Vệ Úy. (Theo Quốc triều bao gồm biên toát yếu, lúc nổi dậy, Lê Văn Khôi đang nắm giữ chức Tả quân Minh nghĩa Vệ úy).

Cho nên những khi Bạch Xuân Nguyên kiếm cớ hài tội người cha nuôi, cùng còn bắt giam ông; phần thì tức giận vị chủ bị nhục mạ, phần thì sợ tội, Lê Văn Khôi bèn mưu với mấy fan cùng cánh nhằm khởi binh kháng lại.

Sau khi ngầm contact được với bầy tớ bên ngoài, đêm 18 mon 5 năm Quý Tỵ (1833), ông cùng 27 quân nhân hồi lương (2) bỗng nhập dinh tía Chính giết các bạn Bạch Xuân Nguyên. Quan tiền Tổng đốc Nguyễn Văn Quế xuất xắc tin vội đem quân mang lại cứu cũng bị giết nốt (3). Lãnh binh thành Phiên An là giả Tiến Chiêm lấy hơn 400 quân chống lại nhưng bị thua bỏ chạy. Còn Án gần kề Nguyễn Chương Đạt, nhờ bao gồm người cho thấy trước, bắt buộc chạy bay được. Được tin khẩn báo, vua Minh Mạng cử tức thì Lê Phúc Báo gắng Nguyễn Văn Quế bên cạnh đó điều động khoảng tầm ngàn quân của các tỉnh Bình Định, Phú Yên, Khánh Hòa, Bình Thuận vào gấp Phiên An nhằm trấn áp.

2.2.2 Đánh chiếm Nam Kỳ lục tỉnh:

*

Lấy được thành Phiên An, mở cửa nhà tù, thả không còn phạm nhân với phát khí giới đến họ. Lê Văn Khôi bèn từ xưng làm Nguyên súy, phong khuyến mãi ngay các tướng và sắp xếp quan chức giai cấp như một triều đình riêng rẽ (4). Để có chính nghĩa và có không ít người theo, Lê Văn Khôi tuyên tía tôn phò Hoàng tôn Đán (tức Nguyễn Phúc Mỹ Đường, nam nhi trưởng của Hoàng tử Cảnh).

Sau đó, Lê Văn Khôi không nên Phó tướng Lê Đắc Lực với quân tiến đánh và chiếm lĩnh được thành Biên Hòa. Những quan lại đơn vị Nguyễn như Thự tuần phủ Võ Quýnh, án ngay cạnh Lê Văn Trác, lãnh binh hồ nước Kim Truyền đều vứt chạy.

Phần tướng mạo Thái Công Triều (được Khôi phong Trung quân) thì sở hữu quân đi xâm lăng các thức giấc thành phía Nam. Đêm ngày 7 mon 6 năm 1833, quân nổi lên tiến công, lần lượt chiếm hữu được các tỉnh: Định Tường, Vĩnh Long, An Giang…Cứ thế, chỉ gần đầy một tháng cả nam giới kỳ lục tỉnh hầu hết thuộc về lực lượng nổi dậy.

Ngày 4 mon 6 năm 1833, vua Minh Mạng cử tướng tá Phan Văn Thúy, có tác dụng Thảo nghịch hữu tướng mạo quân, Trương Minh Giảng có tác dụng Tham tán cầm đầu đạo tiền quân, theo đường đi bộ tiến vào Gia Định. Cử tướng tá Tống Phúc Lương làm Thảo nghịch tả tướng mạo quân cùng Nguyễn Xuân làm Tham tán, đứng đầu đạo quân vật dụng hai theo mặt đường thủy vào thẳng Vĩnh Long, Định Tường, rồi tiến lên thành Phiên An. Vẫn không im tâm, nhà vua cử thêm đạo quân thứ ba do tướng trằn Văn Năng có tác dụng Bình khấu tướng quân cùng Lê Đăng Doanh và Nguyễn Văn Trọng cùng có tác dụng Tham tán, thống lĩnh 3 vệ quân cùng với 23 con thuyền theo con đường thủy mang lại cửa bắt buộc Giờ, nhằm phối phù hợp với hai lực lượng trên.

2.2.3 Thất thế:

Ngày 17 tháng 6 năm 1833, trong khi đạo tiền quân do Phan Văn Thúy chỉ huy mới đến Khánh Hòa, thì Thự tuần bao phủ Võ Quýnh cùng các quan quân dưới quyền đã đánh chiếm lại được thành Biên Hòa. Được tin vui, vua Minh Mạng sai gửi hỏa tốc 20 súng thần công vào mặt trận Gia Định.

Xem thêm: Giải Bài 143 Trang 56 Sgk Toán 6 Tập 1 43 Trang 56 Sgk Toán 6 Tập 1

Khoảng trung tuần tháng 7 năm 1833, cả ba đạo quân trên phần đông vào đến Nam Kỳ. Trước sức mạnh đó, giới Địa chủ, phú hào các nơi mọi dao động, không dám ủng hộ Lê Văn Khôi nữa. Tiếp đó, một tướng giỏi của ông là Thái Công Triều (5) cũng đầu mặt hàng triều đình, có quân về Gia Định đánh lại Lê văn Khôi, khiến lực lượng nổi lên bị suy yếu nhanh chóng.

Vì vậy, quân triều đình đã dễ dãi chiếm lại những tỉnh: ngày 13 tháng 7, lấy lại Định Tường và Vĩnh Long; ngày 19 mon 7, lấy lại An Giang & Hà Tiên…Cứ thế, mang lại trung tuần mon 8 năm ấy, cả 5 thức giấc (trừ Phiên An) trực thuộc Nam Kỳ đều đã bị quân triều chiếm phần lại hết.

2.2.4 cố gắng thủ và thất bại:

Lê Văn Khôi chạm chán cảnh “lưỡng đầu lâu địch, thêm binh cô tướng quả, yêu cầu truyền lệnh tạm dừng hoạt động thành gắng thủ” (Vương Hồng Sển, tr. 211), rồi dựa vào giáo sĩ phương tây đi sang cầu viện Xiêm La. Xiêm La nhân muốn đánh chiếm nước Việt phải nhận lời góp (sách Hỏi đáp lịch sử dân tộc Việt phái mạnh phê: đó là một sai lạc lớn của Khôi, tr. 353). Năm 1834, quân triều đình đánh bại quân Xiêm. Chỉ chiếm lại tổng thể các tỉnh miền nam xong, quân triều đình dồn không còn về vây hãm thành Phiên An.

Khi thành hiện nay đang bị vậy ngặt, Lê Văn Khôi mắc bệnh phù thũng mất sống trong thành vào ngày 11 tháng Chạp năm Minh Mạng thứ 14 (1833. Theo sử gia M. Gaultier, Khôi bị đầu độc). Nam nhi ông là Lê Văn cù (6) new 7, 8 tuổi được cử lên thay, tướng mạo Nguyễn Văn Trắm (em họ Khôi) được cử ra chỉ đạo quân trong thành…

Dù Lê Văn Khôi vẫn chết, tuy vậy nhờ thành cao hào sâu, quân nổi dậy vẫn duy trì được thành tính đến tháng 7 năm Ất Tỵ (1835). Cơ hội bấy giờ, hiện trạng rất nguy ngập: Thành bị vây hãm dài ngày, dịch tả hoành hành, súng đạn hư lỗi vơi cạn dần, hoa màu tuy nhiều nhưng bị ẩm mốc, ý thức và công sức quân dân đông đảo suy kiệt với ly tán… vì vậy khi quân triều đình chia làm 8 mũi, tấn công ồ ạt vào thành. Quân nổi dậy chống cự ko nổi, bị thua trận trận. Đại thắng, các tướng lĩnh lập tức cho đề mấy chữ “Thành Phiên An đã hạ” trên một lá cờ đỏ, không nên quân gắng nhau chạy ngựa suốt hôm sớm về ghê sư báo tiệp.

2. 3 Sau cuộc chiến:

Nhận được tin báo tiệp, vua Minh Mạng cả mừng, truyền đóng góp cũi giải 6 trọng phạm (tội công ty mưu) về Huế, gồm: giáo sĩ Marchand (tức nạm Du. Theo Trương Vĩnh Ký, vị tu sĩ này mong mỏi thủ vai Bá Đa Lộc đồ vật hai), Mạch Tấn Giai (Hoa kiều), Nguyễn Văn Hoành, Nguyễn Văn Trắm với Nguyễn Văn Bột (7). Xung quanh ra, còn chém thêm hai tín đồ nữa, chính là tướng Thái Công Triều vá Án ngay cạnh Nguyễn Chương Dật (bị kêu án lăng trì, dẫu vậy xét công và vị biết hối hận nên được sút án. Theo vương vãi Hồng Sển, tr. 216).

Số còn sót lại gồm binh lực và bạn dân, bất cứ già trẻ, gái trai, sinh hoạt trong thành Phiên An, cả thảy 1.831 hầu hết bị giết chết và chôn bình thường một chỗ, call là Mả Ngụy tốt Mả Biền Tru (8).

Sau lúc dẹp yên, năm 1835, triều thần nghỉ ngơi Đô ngay cạnh viện là Phan Bá Đạt dâng sớ hài tội Lê Văn Duyệt, đang khép luôn luôn Tả quân vào tội gây ra sự trở thành ở thành Phiên An. Đọc sớ, vua Minh Mạng dụ rằng: Ví mặc dù quan giai cấp không kém đốn như Nguyễn Văn Quế, tham tàn như Bạch Xuân Nguyên, thì bọn chúng nó bao gồm ngày phản bội chứ không vấn đề gì khỏi được. Vì đàn tiêu hạ của hắn (chỉ Lê Văn Duyệt) toàn là quân hung đồ, quen có tác dụng những việc bất thiện. Chúng nó đã quen thấy hắn dối chúa, lấn trên…(Việt nam giới sử lược, tr. 459). Kết cục, Tả quân bị khép bảy tội cần chém, hai tội yêu cầu thắt cổ, một tội đề xuất sung quân; nhưng vày ông phê duyệt mất sẽ lâu yêu cầu chỉ cho những người truy giành quan tước, thanh lịch phẳng mồ mả cùng dựng lên đấy bia đá trên viết to những chữ: “Quyền yêm Lê Văn chú tâm phục pháp”xứ” (tức đây nơi tên lại mẫu lộng quyền Lê Văn Duyệt chịu phép nước).

Còn tòa thành cũ là thành chén Quái (tức Phiên An, bởi Olivier de Puymanel phát hành năm 1870), vày “tội” vững chắc và kiên cố quá, đã làm cho hao tổn quân triều đình không ít, đề xuất bị bên vua sai phá bỏ, mang lại xây lại một tòa thành bé dại hơn, ít vững chắc và kiên cố hơn là Thành Gia Định (hay còn được gọi là Phượng Thành, Phụng Thành).

B. Bàn luận:

Nói về Lê Văn Khôi, M. Gaultier viết:

“Không như các sử của triều Nguyễn đang nói Lê Văn Khôi chỉ là 1 trong những kẻ phiến đụng tầm thường, có nhiều tham vọng với vô tứ cách. Thực ra, Khôi là 1 trong những người võ nghệ tốt luân, có nhân phẩm cao quý, có tài năng giao thiệp, bao gồm huyết khí cương cứng cường, có ý thức hào hiệp, biết chỉ huy…nên rất được những người chung quanh cảm mến. Nhờ vậy mà sau tiếng hô của Khôi hàng ngàn ngàn mái ấm gia đình dân chúng miền nam vùng ngay lập tức dậy”…(Dẫn theo Phạm Văn Sơn, Việt sử tân biên, quyển 4, tr. 352).

Sau khi nhắc về cuộc nổi dậy do Lê Văn Khôi khởi xướng, trước năm 1975, nhà sử học Phạm Văn Sơn có lời bình:

“…Luôn 3 năm liền ngơi nghỉ miền Nam, huyết đổ xương rơi, tàn dân hại vật, kia là trách nhiệm của một ông vua thon hòi, của một triều đình những kẻ dua nịnh. Đất này tuy là chỗ lập nghiệp ở trong phòng Nguyễn và lại xẩy ra nhiều sự rối ren bởi vì vua Minh Mạng thiếu thốn sự rộng lớn lượng đối với các cựu thần, lại nghe lũ xu nịnh buộc phải dân sự bị áp bức thừa nhiều. Tuy ông là 1 trong những ông vua biết chú tâm việc nước, bên trong phía bên ngoài sửa sang được không ít việc…nhưng tín đồ ta quan trọng không quy trách nhiệm cho ông về những vụ loạn ly đã xảy ra ở Bắc Hà, nam giới Hà cùng Chân Lạp vày quan lại tham nhũng gây nên, xứng đáng lẽ ở hầu như miền hun hút này ông yêu cầu lựa đặt phần đông cán cỗ ưu tú, biết đem ân làm cho uy, khéo léo vỗ về dân chúng, bởi từ khóa lâu họ sẽ thiếu tình cảm với tân triều…Ngoài ra, dầu quân team của Minh Mạng đã chiến thắng ở Bắc cũng tương tự ở Nam, ta cũng cấp thiết coi đây là những vinh quang cho tất cả những người làm bao gồm trị đời bấy giờ…Bề khác, ta rất có thể nghĩ rằng trận đánh đấu của quân dân thành Phiên An là một cuộc chiến dũng mãnh đáng phục. Trận chiến đấu này là một cuộc chiến đấu bao gồm lý tưởng bởi nó có chủ trương tấn công đổ một chế độ tàn ác, bất công, phi dân” (theo Việt sử toàn thư, sách năng lượng điện tử và Việt sử tân biên, quyển 4, tr. 362. Cả nhị sách hầu hết cùng một tác giả).

Sau năm 1975, GS. Nguyễn Phan Quang tất cả ý kiến:

“Có tác giả cho rằng cuộc nổi lên Lê Văn Khôi là của không ít người theo đạo Gia Tô, do các giáo sĩ nhà mưu. Có tác giả lại cho là đây chỉ là mưu trang bị lật đổ của một trường phái trong tầng lớp kẻ thống trị chống Minh Mạng. Có chủ kiến còn mang đến rằng đấy là một cuộc bạo loạn, một mưu đồ phản động, phản dân tộc (!)…Xét mọi thành phần thiết yếu đi theo Lê Văn Khôi bao gồm: giáo dân, tín đồ Hoa (9), các dân tộc thiểu số (người Chăm, tín đồ Khmer, một vài người dân tộc ở Tây Nguyên), quân “Hồi lương, Bắc thuận”, và một số đông dân lục tỉnh…Vậy rất có thể nghĩ rằng tối thiểu trong quá trình đầu, cuộc nổi dậy do Lê Văn Khôi thủ xướng đã gắn bó với trào lưu đấu tranh của dân cày và của những dân tộc chống triều Nguyễn… cùng từ quan hệ giữa nhị cuộc nổi lên của Lê Văn Khôi với của Nông Văn Vân, đã cho biết họ bao gồm chung một ý đồ dùng là cùng nổi lên trong phạm vi cả nước nhằm lật đổ triều Nguyễn. Rõ ràng không yêu cầu Lê Văn Khôi nổi lên chỉ nhằm mục đích trả thù đến Lê Văn Duyệt, càng chưa phải vì thân thuộc của Khôi ở Cao bởi bị tróc nã nã nhưng mà nổ ra cuộc nổi dậy của Nông Văn Vân.” (tr. 239, 249 và 253).

Nhóm người sáng tác sách Đại cương lịch sử Việt nam (tập 1) cũng đã chỉ ra rằng: cũng giống như các cuộc khởi nghĩa của dân cày và các dân tộc ít người, cuộc nổi lên của Lê Văn Khôi phản ảnh sự bất bình cao độ của nhân dân Gia Định đối với triều Nguyễn (tr. 464).Tuy nhiên các nhà nghiên cứu và phân tích trong sách Địa chí văn hóa Thành phố hồ Chí Minh sau thời điểm chỉ ra vì sao thất bại, đều có chung một kết rằng trên đây không phải là một trong những cuộc “khởi nghĩa”. Trích:

Nhà nghiên cứu Nguyễn Đình Đầu:

“Cuộc nổi dậy của Lê Văn Khôi là cuộc nổi lên không thành công to lớn nhất của phái mạnh Kỳ. Nó quy tụ được nhiều thành phần của sài thành đương thời. Bọn họ bất mãn với sự thay đổi chính sách kẻ thống trị của Minh Mạng ngay sau khoản thời gian Lê Văn để mắt tới chết. Họ thuộc bị bách hại, kết tội, tách bóc lột vày nhóm quan lại lại mới đến. Tuy nhiên họ chỉ biết phối kết hợp chống đối, mà lại thiếu hẳn một đường lối để tạo nên thành một sức khỏe gắn bó, cuốn hút được những người còn sinh hoạt xa. Chỉ trong vấn đề Lê Văn Khôi tức tốc mong viện quân Xiêm vẫn đủ mang lại nhân dân lục tỉnh phản bội đối rồi, yêu cầu suốt thời hạn bị bao vây, không có một cuộc nổi lên nào của dân ở những tỉnh, nhằm share lực lượng quân triều. Điều đó đã nói lên tới mức độ bị xa lánh của một cuộc binh biến”…

GS. Trằn Văn Giàu:

“Phe Khôi nổi lên, hầu hết là cùng với lực lượng quân team địa phương, ngăn chặn lại triều đình Minh Mạng, sẽ là một biểu hiện của xích míc giữa các cánh phong kiến. Khôi dùng hàng ngũ nỗ lực đạo bạn Pháp và phần nhiều tay phiêu lưu người Tàu. Khôi lại ước viện quân Xiêm…Ý định của Khôi là mèo cứ ở phương nam. đến nên, cho dù ban đầu, cuộc cất binh của Khôi bao gồm trùng phù hợp với một số cuộc khởi nghĩa dân cày trên cả nước Việt Nam, nó ko tránh khỏi sớm mất đà, rốt cùng chỉ rất có thể dựa vào hào sâu, tường cao, lương thực đủ, súng đạn nhiều. Khôi chống cự với quân triều được gần tía năm. Trong tía năm đó, nhân dân Gia Định – sài gòn vì chiến tranh mà thêm đồ dùng thán. Phía hai bên đánh qua tấn công lại, phố phường chảy tác, làng xóm tiêu điều. Sau cùng quân Minh Mạng toàn thắng”…

Nhà văn è cổ Bạch Đằng:

“Chúng ta tránh việc xếp sự biến đổi Lê Văn khôi vào phạm trù dân cày khởi nghĩa bởi vì động cơ bao trùm sự phát triển thành là xích míc nội bộ giai cấp thống trị, thậm chí, với dấu vết thanh toán giao dịch tư thù cùng chừng mực nào đó – cũng giống như Nông Văn Vân cùng Lê Văn Phụng ở phía bắc – gồm bàn tay các cố đạo nước ngoài quốc nhúng vào, tuy nhiên nó vẫn báo hiệu chấm dứt thời kỳ dân khu đất Đồng Nai cảm tình với bên Nguyễn với nhà Nguyễn nương tay với dân Đồng Nai”… (tập1- tr. 211, tr. 243 và 432).

Nhóm tác giả sách tp sài gòn – tp hcm cũng nêu lên chủ kiến tương tự:

“Cuộc binh vươn lên là này, thực tế chỉ là một trong cuộc đảo chính quân sự của một tầng lớp thống trị địa phương, nhằm mục đích chống lại bên nước phong loài kiến trung ương, chứ không hẳn là cuộc khởi nghĩa của nhân dân, tuy vậy nó đã hấp dẫn được những thành phần, như: giáo dân Thiên chúa, một vài Hoa kiều, một số dân tộc ít tín đồ vùng Tây Ninh, quân lính quê sống miền Bắc, miền Trung, một trong những địa chủ, chiếc dõi công thần và một số quan lại bên dưới quyền Lê Văn Duyệt…Nhưng cuộc binh đổi thay chưa có bộc lộ nào cho thấy thêm nó vẫn nổ ra vày nguyện vọng và vì tiện ích của phần đông các lứa tuổi nhân dân…” (tr. 100).

***

Vấn đề tại đây có buộc phải là cuộc “khởi nghĩa” hay chỉ là cuộc “binh biến”, rất cần được có một công trình phân tích sâu rộng, mới có thể đạt được sự đồng thuận cao hơn. Trước mắt, ta chỉ nên gọi đây là cuộc nổi dậy, xuất xắc là sự trở thành Phiên An là công trung khu và hợp lý hơn cả. Cùng nói sao thì cuộc nổi dậy Lê Văn Khôi đã và đang nổ ra, điều mà lại Minh Mạng không ngờ tới (10), làm 3 năm liền làm việc miền Nam, huyết đổ xương rơi, tàn dân sợ hãi vật. Nếu hôm qua thành phần dân tộc bản địa này có tác dụng nồng cốt cho nuốm tổ công ty Nguyễn (Nguyễn Ánh) trổ tài với nhà Tây Sơn; thì bởi duyên cớ gì mà ngày này họ coi vua Minh Mạng là bạo chúa, coi đám cận thần là lũ có tâm thuật kém hạ, và cần phải triệt bỏ hết?.. Trận chiến bại của Phiên An, kết luận là một cuộc chiến bại oanh liệt, đáng là kinh nghiệm quý báu cho phần nhiều nhà làm bao gồm trị hôm qua cũng như bây giờ suy gẫm lại cách ách thống trị của mình.

Chú thích:

1.Vương Hồng Sển, Khảo về trang bị sứ men lam (Huế), NXB Mỹ thuật, 1994, tr. 208). Vào Gia Định xưa (Huỳnh Minh soạn. Nxb. VHTT in lại năm 2006, tr. 160) tất cả thêm đưa ra tiết: Tương truyền, vào thời điểm năm 1920, khi Lê Văn chú tâm đi gớm lược vùng Thanh Hóa, gồm Lê Văn Khôi theo hầu. Dịp hai ông gạnh thăm tuyển mộ Võ Tánh sinh sống Bình Định, quan sát tháp Cánh Tiên nơi gắng đô của Chiêm Thành, Ông Khôi đã cảm nghĩ làm một thơ Đường luật, trong số đó có hai câu cuối còn được truyền tụng: Ca quản lâu đài vân cùng khứ/ Duy dư Tiên tháp lão càn khôn (nghĩa: Tiếng đàn hát ca xang, đã thuộc mây bay đi mất/ chỉ từ một tháp Cánh Tiên thi gan cùng tuế nguyệt, khoe già cùng với trời đất). Điều đó chứng minh Lê Văn Khôi là bạn văn võ toàn tài.

2. Bắc thuận giỏi Hồi lương là những người ở khu vực miền bắc hay Trung, bị tội nên đày vào làm bộ đội ở nam giới Kỳ.

3. Đoạn này chép theo nước ta sử lược. Nhưng theo Ngô tất Tố thì: Bạch Xuân Nguyên cùng bà xã con chạy đến Xóm kê (Gia Định) thì bị Khôi xua đuổi kịp, chém bị tiêu diệt cả nhà. Khôi trở về dinh Tổng đốc toan thú tội, chẳng dè Nguyễn Văn Quế tuyệt tin tù hãm phá ngục, hại quá yêu cầu tự tử. Lỡ việc, Khôi mới chiếm thành bội phản (Gia Định Tổng trấn Tả quân Lê Văn Duyệt. Ngô tất Tố soạn. Nhà in Mai Lĩnh xuất bản, không in năm.). Phạm Văn tô ghi: Lê Văn Khôi cùng các bằng hữu đột nhập dinh cha chánh bắt anh chị Phạm Xuân Nguyên, nhưng Nguyên chạy thoát được. Mà lại ngay đêm ấy loàn quân tập nã được Nguyên, rồi mang Nguyên và Quế về đốt như bó đuốc trước từ đường của Tả quân (tr. 351). Vương vãi Hồng Sển, chép tương tự: Nguyên và Quế rất nhiều bị bắt, đầy đủ bị đem sáp có tác dụng đèn, đốt lên đầu, tế sinh sống Tả quân (tr. 209). Nước ta sử lược ghi chỉ gồm Bạch Xuân Nguyên bị làm cho đuốc để tế từ đường (tr.448).

4. Vương vãi Hồng Sển thì chép rằng: khi báo được chiên lớn, trả hờn mang đến Tả quân rồi, thì đàn Khôi, Hoành, Trắm những lên lưng voi giong ruổi, định về quê cũ là xứ Bắc…Nhưng dân tình còn thích đức Tả quân, chạy theo xin đừng bỏ chúng. Do vậy, Khôi quày đầu voi trở lại, từ bỏ đấy new làm làm phản thật sự: đoạt thành, thượng cờ đỏ đề hai chữ Chiêu An, ngày 22 mon

5 năm 1833, từ bỏ xưng Bình nam giới đại nguyên soái, với phong cho những tướng lãnh…(tr. 209).5.Thái Công Triều, người Thừa Thiên, nguyên là Vệ úy coi vệ biền binh làm việc Phiên An, theo Lê Văn Khôi được Lê Văn Khôi giao cai quản phân nửa nam giới Kỳ. Đề cập đến mối quan hệ giữa Khôi với Triều, vương Hồng Sển viết: Khôi với Triều ngầm không thuận nhau, buộc phải chia hai Nam Kỳ nhằm tránh đụng chạm quyền lợi. Triều lo vấn đề thủy quân và lãnh trách nhiệm từ thành phố sài gòn đến rạng rỡ giới nước Xiêm La; còn Khôi thì đảm trách từ sài thành ra Huế. Triều theo Khôi là đầu sản phẩm đỡ chớ vẫn có nhị tâm, đề nghị lén tư thông chuyển thơ cho những đồng liêu cũ làm việc triều (tr.211). Sách Hỏi đáp lịch sử hào hùng Việt nam (tập 3) phê rằng: Khôi phạm một sai lạc nghiêm trọnmg là giảm đôi phái nam Kỳ, giao một nủa cho Triều cai quản lĩnh (tr.353).

6. Nguyễn Q. Thắng (Từ điển nhân vật lịch sử hào hùng Viêt Nam), ghi là Lê Văn Câu, Sách tp sài gòn – tp. Hồ chí minh (do TS. Quách Thu Nguyệt chủ biên), ghi Lê Văn Cú.

7. GS. Nguyễn Phan Quang ko ghi Mạch Tấn Giai mà lại ghi tên tứ Bang, gốc người Hoa. Ông này trước khi bị giết có soạn một truyện dài bởi thơ lục chén bát được hotline là tứ Bang thư gồm 308 câu nhắc lại cuộc nổi lên của Lê Văn Khôi. (Sách nước ta thế kỷ XIX, tr. 238). Có tài liệu lại đến rằng: bốn Bang không hẳn là thương hiệu của một tín đồ mà là bốn bang bự của người Hoa, đại diện thay mặt cho tất khắp cơ thể Hoa trên miền Nam, tham gia vào cuộc nổi lên của Lê Văn Khôi. Vị vậy, từ đó tín đồ Hoa không còn được đơn vị Nguyễn ưu đãi như trước.

8.Mả Biền Tru: gồm nghĩa tru diệt ngay, không đề nghị xét xử. Theo vương Hồng Sển, trước đó trên dòng mả lớn này, bao gồm đặt một tấm mộ bia đề: Nguy tặc nhứt võng tinh trụ (Quân loạn bắt tầm thường một lưới, thịt hết).. Theo Địa chí văn hóa TP. HCM, phần định kỳ sử, (do trần Văn Giàu, trằn Bạch Đằng, Nguyễn vô tư cùng công ty biên, xuất bạn dạng năm 1987), mả này ở gần Mô súng, khoảng chừng gần ngã Sáu công trường Dân chủ (TP. HCM). Con số 1.831 người bị giết chết, ghi theo trằn Trọng Kim (Việt phái mạnh sử lược, tr.445) & Nguyễn Q. Chiến hạ -Nguyễn Bá rứa (Từ điển nhân vật lịch sử hào hùng Viêt Nam). Sách Hỏi đáp lịch sử hào hùng Việt nam ghi 1.737 bạn (Nxb.Trẻ, 2007). Nguyển Phan quang (Việt Nam thế kỷ XIX, tr. 230-237) cho thấy căn cứ vào những bản mật tấu thì số lượng bị bắt giết là 1.284 người. Phần quân triều đình, con số bị thương hơn ngàn và bị chết trong công việc đánh dẹp là 2.431 người. Vương Hồng Sển sau khi dẫn ra 5 số lượng ở 5 tài liệu khác nhau, ông viết rằng: vì sao chuyện giải pháp nay không lâu lắm, mà dị biệt mang đến thế? có phải tại thời xưa cấm nói sự thật?…(tr. 313).

9. Fan Công giáo theo Lê Văn Khôi do ông hứa bảo vệ và không chống cản bài toán theo đạo của họ, trong những lúc họ rất thấu hiểu vua Minh Mạng chẳng ưa gì công giáo cả. Bạn Hoa theo Khôi vì cảm công ơn của Tả quân săn sóc đã bảo vệ cho bọn họ trong câu hỏi cư trú, tạo thời cơ cho họ buôn bán kiếm lợi. Điều này, Khôi hẹn là sẽ thường xuyên đường lối của người thân phụ nuôi.

10. Theo Đại nam giới thực lục, sau khoản thời gian cuộc nổi dậy nổ ra, vua Minh Mạng gọi đại thần Phan Thanh Giản (người ở Bến Tre) vào hỏi: “Dân Gia Định gồm tiếng là dân trung nghĩa, ngươi sinh trưởng ở khu đất ấy há lại không rõ?…Trẫm vẫn bảo Bắc Kỳ phong tục kiêu bạc đãi nên dân mê thích nổi loạn, không ngờ nơi dựng nghiệp vua hiện nay cũng có thói kiêu bạc bẽo ấy”…(dẫn lại theo Nguyễn Phan Quang, tr. 256).

Xem thêm: Truyện Tranh Viên Ngọc Nàng Tiên Cá Tập Cuối, Mermaid Melody (Viên Ngọc Nàng Tiên Cá)

Sách tham khảo:

-Trần Trọng Kim, vn sử lược, Nxb. Tân Việt, sử dụng Gòn, 1968. -Vương Hồng Sển, Đồ sành cũ đất Nam Kỳ và giặc Lê Văn Khôi in vào Khảo về đồ dùng sứ men lam Huế. Nxb Mỹ thuật, 1994.-Phạm Văn Sơn, Việt sử tân biên (quyển 4). Tủ sách sử học việt nam xuất bản, sài Gòn, 1961.-Nguyễn Phan Quang, việt nam thế kỷ XIX, Nxb. TP. HCM, 2002.-Nhiều tín đồ soạn, Địa chí văn hóa TP. Hcm (tập 1). Nxb Tp. HCM, 1987.Huỳnh Minh, Gia Định xưa. Nxb Văn hóa-Thông tin in lại năm 2006.-Nhóm nhân bản trẻ, Hỏi đáp lịch sử Việt nam giới (tập 3). Nxb Trẻ, 2007.Trịnh Vân Thanh, Thành ngữ kỳ tích danh hiền đức điển (tập thượng). Người sáng tác tự xuất bản, sài Gòn, 1965.-Nguyễn Q. Chiến hạ và Nguyễn Bá Thế, từ điển nhân vật lịch sử vẻ vang Việt Nam. Nxb KHXH, Hà Nội, 1992. -Nhiều người soạn, (TS. Quách Thu Nguyệt nhà biên) tp sài thành – TP. HCM, Nxb. Trẻ, 2006.