Đặc Trưng Văn Hóa Nam Bộ

     

Có không ít người đã bàn về tính cách văn hoá người việt nam Bộ, song đều là những nhận xét rời rạc, cảm tính. Bài này nhằm chỉ ra tính hệ thống của các tính cách ấy trong không gian Nam Bộ với trung tâm là miền Tây,

*

Tác giả: GS.TSKH. Trằn Ngọc Thêm, Đại học đất nước Tp. HCM.

Bạn đang xem: đặc trưng văn hóa nam bộ

I- CÁC TIỀN ĐỀ LÝ LUẬN

1. Dẫn nhập

Có không ít người đã bàn về tính cách văn hoá người vn Bộ, song đều là những nhận xét rời rạc, cảm tính, vày vậy còn thiếu sức thuyết phục. Bài này nhằm chỉ ra tính hệ thống của các tính cách ấy trong giới hạn không gian là vùng nam giới Bộ với trọng tâm là miền Tây, và số lượng giới hạn thời gian đa phần là tự khi tín đồ Việt khai thác Nam Bộ (thế kỷ 17) cho đến giữa nuốm kỷ đôi mươi (những sự kiện xảy ra trước nỗ lực kỷ 17 hoặc ở trong giai đoạn tân tiến có nhắc tới là để so sánh đối chiếu).

Phương pháp nghiên cứu được sử dụng trong nghiên cứu này là phương pháp hệ thống – mô hình kết hợp với phương pháp thực hiện tư liệu dân gian cùng phương pháp định lượng. Về phương pháp sử dụng tư liệu dân gian (ca dao, tục ngữ, thành ngữ, quán ngữ, v.v.) cần nói thêm rằng bởi phải đáp ứng mọi nhu cầu của người tiêu dùng nên văn hoá dân gian có tính lưỡng khả: trong những lúc có câu tục ngữ xác định điều này thì thường cũng có câu phương ngôn khác xác định điều ngược lại. Vì vậy, khi thực hiện phương pháp này, shop chúng tôi áp dụng quá trình sau: thấy lúc một tứ liệu dân gian với câu chữ A thì không tạm dừng ở tứ liệu đơn độc đó mà đồng thời (1) tìm kiếm toàn cục các tứ liệu dân gian có nội dung A tương tự, cùng (2) tra cứu kiếm toàn cục các bốn liệu dân gian có nội dung trái lại với A. Nếu kết quả có số lượng tương đương thì ta tất cả hiện tượng lưỡng khả cân (vd: Một giọt ngày tiết đào hơn ao nước lã >). Còn nếu hiệu quả cho số lượng khác hoàn toàn rõ rệt thì ta có hiện tượng lưỡng khả lệch (vd: trong những lúc có một câu châm ngôn (gốc Việt) Một trăm con gái không bởi hòn dái bé trai, thì bên cạnh câu khớp ứng là Một trăm đàn ông không bởi dái tai con gái, còn có hàng loạt bốn liệu dân gian khác xác định vai trò của phụ nữ, như: Nhất bà xã nhì trời; Ruộng sâu trâu nái ko bằng phụ nữ đầu lòng; Tam nam giới bất phú, tứ con gái bất bần; nhỏ hư trên mẹ, con cháu hư trên bà; Phúc đức trên mẫu; vai trò của chữ cái, v.v.). Chính khả năng có tần số xuất hiện thêm cao hơn là khả năng thay mặt đại diện và đủ đại lý thể hiện đặc trưng tính bí quyết của văn hoá. ở kề bên tính lưỡng khả, còn tồn tại ý kiến đến rằng các tư liệu dân gian hài hước không có mức giá trị sử dụng. Sợ hãi này là không có cơ sở, vì hài hước chỉ là vẻ ngoài thể hiện, còn thực chất của mọi bốn liệu dân gian là mọi phản ánh hiện thực, do vậy vấn đề chỉ là ở phần ta sử dụng tư liệu kia vào mục tiêu nào. Ví dụ, nếu cần sử dụng câu ca dao nam Bộ “Ra đi gặp vịt cũng lùa, gặp mặt duyên cũng kết, gặp mặt chùa cũng tu” để chứng minh rằng tín đồ Nam Bộ “bạ gì có tác dụng nấy” thì sai, vì chưng các hành vi ở đây chỉ là hình thức, là cách biểu đạt hài hước một phẩm chất lòng tin là công dụng động, kỹ năng dễ yêu thích nghi, dễ biến hóa chỗ ở, nghề nghiệp, v.v. (với tương đối nhiều biến thể không giống nhau).

2. Bắt đầu tính cách văn hóa truyền thống người nước ta Bộ

Tính cách văn hóa người nước ta Bộ là thành phầm tổng đúng theo của ba yếu tố chính: truyền thống văn hóa truyền thống dân tộc Việt Nam tiếp biến chuyển với văn hóa phương Tây trong bối cảnh tự nhiên – xã hội Nam Bộ.

Tính cách truyền thống của văn hoá Việt Nam, theo chúng tôi<1>, có năm đặc trưng chính: (a) Thiên về âm tính; (b) Ưa hài hòa; (c) Tính tổng hợp; (d) Tính cộng đồng; và (e) Tính linh hoạt.

Bối cảnh tự nhiên – xã hội của phái nam Bộ được tạo bắt buộc bởi bốn hằng số:

Hằng số 1: nam Bộ là nơi chạm mặt gỡ của không ít điều kiện tự nhiên thuận tiện: ngay sát xích đạo nhưng mà mùa hè không thật nóng và ẩm như khu vực miền bắc ở sâu trong lục địa, không quá khô và xung quanh năm không bao giờ bị bão phệ như miền Trung.

Hằng số 2: nam giới Bộ là nơi gặp gỡ của những tuyến giao thông đường biển quốc tế: nước ta với Đông phái nam Á; nước ta với trái đất phương Tây; ngã tía đường Thái bình dương – Ấn Độ Dương.

Hằng số 3: phái mạnh Bộ là nơi gặp gỡ của cư dân nhiều tộc người (Việt, Hoa, Chăm, Khmer…), đến từ khắp hầu hết miền đất nước (Bắc-Trung-Nam) và khu vực vực. Mức độ “tứ xứ” cao nhất nước: Anh về Bình Định thăm cha, Phú im thăm mẹ, Khánh Hòa thăm em.

Hằng số 4: Văn hoá nam Bộ là sản phẩm của quá trình dương tính hóa trong không gian và thời gian. Nó là khâu cuối cùng trong quy trình dương tính hóa trong không gian: từ Bắc qua Trung vào Nam. Nó cũng là khâu sau cùng trong quá trình dương tính hóa trong thời gian: từ lớp văn hóa phiên bản địa qua lớp văn hóa truyền thống giao lưu lại với trung hoa đến lớp văn hoá chia sẻ với phương Tây.

Tính cách văn hoá phương Tây ảnh hưởng tới nam giới Bộ có: (a) tính mở, thoáng; (b) tính năng động; (c) tính thực dụng.

Ba nhân tố này tạo thành một hệ toạ độ, vào đó hình thành đề nghị hệ thống năm đặc trưng tính cách văn hoá nam Bộ: tính sông nước, tính bao dung, tinh năng động, tính trọng nghĩa, tính thiết thực.

II- CÁC ĐẶC TRƯNG TÍNH CÁCH

1. Tính sông nước

Người Việt – tộc người chủ đạo của văn hoá Việt phái mạnh – cư trú ở những vùng đồng bằng sông nước, tạo buộc phải một thứ văn hoá nntt lúa nước, nền tảng của văn hoá Việt Nam. Tây-nam Bộ là vùng sông nước sông ngòi điển hình nhất. Địa hình sông nước và đồng bằng cộng với khí hậu nắng nóng và gió mùa tạo buộc phải một phái mạnh Bộ là nơi gặp gỡ của những điều kiện tự nhiên thuận tiện.

Nơi gặp gỡ của những điều kiện tự nhiên thuận tiện, đồng thời cũng là nơi chạm chán gỡ của các tuyến giao thông đường biển quốc tế, trên nền tảng đặc trưng thiên về âm tính của tính cách dân tộc tạo thành TÍNH SÔNG NƯỚC của văn hoá phái nam Bộ: Mắm trước, đước sau, tràm theo sát, Sau hàng dừa nước, mái nhà ai; Chồng chài, vợ lưới, con câu, Thằng rể đóng đáy, nhỏ dâu ngồi nò (ca dao nam giới Bộ).

Tính sông nước dẫn đến các hệ trái sau:

Thứ tuyệt nhất là ở phái nam Bộ, đặc biệt là miền Tây, giao thông mặt đường thuỷ khôn cùng phát triển. Sông ngòi được xem như là “lộ”, là “đường”. Nhà chú ý ra kênh rạch xem là “nhà khía cạnh tiền con quay ra lộ”. Trịnh Hoài Đức ghi nhận: “Ở Gia Định, nơi nào cũng có ghe thuyền, hoặc dùng thuyền có tác dụng nhà ở, hoặc nhằm đi chợ, hoặc nhằm đi thăm người thân trong gia đình thích, hoặc chở gạo củi đi bán buôn rất luôn thể lợi. Ghe thuyền chật sông, ngày đêm di chuyển không ngớt, đến nên đôi khi đụng va nhau, bị hư sợ rồi có mặt kiện cáo” .

Ở tây nam Bộ có tương đối nhiều loại ghe xuồng; nghề đóng cùng sửa ghe thuyền là nghề rất quan trọng và được trình độ chuyên môn hóa cao. Các thợ xuất sắc quy tụ vào những trại làm ghe hoặc trại thay thế ghe. Trại ghe buộc phải Đước (An Giang) hoặc trại thay thế ghe nhà Bè là những cơ sở rất nổi tiếng. Gia Định xưa buôn bán ghe cho cả những vùng siêu xa: thường niên lái buôn sinh hoạt châu ba Chính (Quảng Bình) vào Gia Định đặt mua hàng trăm dòng thuyền khủng mang ra phân phối lại. Vẽ mắt thuyền là tục yêu cầu ở Nam bộ .

Giao thông và pháp luật đều là những lĩnh vực mà Việt nam nông nghiệp vốn rất kém phát triển. Thế nhưng mà riêng trong lĩnh vực giao thông đường thuỷ thì ở Gia Định đã đặt ra luật lệ đi trên sông trước cả châu Âu. Trịnh Hoài Đức ghi: “ghe thuyền bất luận gặp gỡ gió nước thuận tốt nghịch, lúc đi ngay sát nhau thì nên hô “bát”, ghe mình phải đi qua hữu, ghe cơ cũng bắt buộc đi theo bên hữu, khiến cho thuận lái, thuận sào, để tinh chỉnh và điều khiển mà tránh nhau” .

Thứ hai là thuỷ sản và các loại hễ thực đồ sông nước là thức ăn uống chủ lực của tín đồ Nam Bộ. Đồng bằng sông Cửu Long gồm tới rộng 200 các loại cá, trong các số ấy 30 giống có mức giá trị kinh tế tài chính cao . Tự cá, tín đồ ta chế trở thành rất nhiều món ăn khác nhau theo hàng chục cách (luộc, kho, chiên, nướng, hấp, nấu bếp chua, nấu ăn ngọt, có tác dụng gỏi, làm cho chả, có tác dụng khô, làm cho mắm…). Cá quả nướng trui ngay lập tức tại trận bày lên lá sen cuốn với rau sống chấm muối tiêu là cách ăn đầy phong vị Nam cỗ . Má ơi, con vịt chết chìm, Thò tay bé vớt, cá lìm kìm cắn con (ca dao).

Cá đã hình thành một món ăn uống ất thông dụng ở Nam cỗ là mắm. Trịnh Hoài Đức từng nhấn xét: “người Gia Định thích nạp năng lượng mắm” . Bữa ăn mắm của một điền công ty Nam cỗ tiếp khách hoàn toàn có thể rất tốn kém. Mắm tôm chà gò Công từng là thứ tiến vua .

Ở Nam bộ còn có nhiều những món ăn đặc sản nổi tiếng sông nước khác như ếch, rùa, rắn, lươn… ai ai cũng biết tới món lẩu lươn nổi tiếng. Trước đây, hầu hết nhà khá giả gầy gộc làm làm thịt cá sấu nhằm đãi khách; đuôi sấu luộc chấm mắm nêm dùng kèm chuối chát là món ngon nhất. Ở nam giới Bộ, vịt được ưa chuộng hơn hẳn so với gà, vì vịt là loại gia cụ thích hợp với môi ngôi trường sông nước. Hình ảnh đàn vịt với chíếc xuồng là hai bạn gắn bó. Ba món trong cỗ tam sanh của dân Nam bộ thì đã có tới hai món sản phẩm sông nước rồi là cua và trứng vịt<2> .

Sông nước tạo đề nghị một Nam bộ nhiều lúa gạo tới mức có câu hò nổi tiếng: Hò ơ, chiếc Răng, ba Láng, Vàm Sáng, Phong Điền; Anh bao gồm thương em thì cho bạc tình cho tiền, Đừng cho lúa gạo, làng mạc giềng mỉm cười chê…

Thứ bố là phương ngữ Nam bộ rất giàu những từ ngữ chỉ những sự vật, khái niệm liên quan đến nước mà vào tiếng Việt toàn dân không có. Chỉ tính riêng các từ đối chọi đã có: rạch, xẻo, láng, xáng, lung, bung, bưng, bàu, đìa (nơi đựng nước); cù lao, cồn, bãi, bưng, biền, trấp (vùng đất có nước bao quanh); rong, nhửng, ương, giựt, ròng (sự chuyển động của nước); ghe, xuồng, tam bản, vỏ lái, tắc ráng (phương tiện vận chuyển)… .

Thứ tứ là sông nước biến chuyển cơ sở, hình ảnh để diễn đạt tính cách con người. Trong khi người Việt miền Bắc nói chớ thấy sóng cả cơ mà rã tay chèo thì người Việt ở Nam Bộ nói: Hãy cho kiên cường câu cua, Dầu ai câu trạch, câu rùa mặc ai. Người nam nhi Nam Bộ tỏ tình: Nước chảy liu riu, lục bình trôi líu ríu, Anh thấy em nhỏ dại xíu anh thương. Để giãi bày tình cảm của mình, người nhỏ gái phái mạnh Bộ nói: Chiếc thuyền kia nói có, chiếc ghe nọ nói không, cần chi miếu ngơi nghỉ gần sông, Em thề một tiếng kẻo lòng anh nghi.

2. Tính bao dung

Tính bao dung phái mạnh Bộ có nguồn gốc từ tính tổng hợp và đặc trưng thiên về âm tính của truyền thống văn hóa dân tộc, đặt vào bối cảnh nơi chạm mặt gỡ của không ít điều kiện tự nhiên thuận tiện. Bố trong bốn hằng số văn hóa truyền thống Nam Bộ đều mang tính chất tổng hòa hợp rồi: Hằng số 1 (là nơi chạm chán gỡ của rất nhiều điều kiện tự nhiên thuận tiện), hằng số 2 (là nơi gặp mặt gỡ của những tuyến giao thông vận tải đường biển quốc tế), hằng số 3 (là nơi chạm chán gỡ của người dân nhiều tộc người tới từ khắp mọi miền tổ quốc và khu vực). Rau xanh sống nam Bộ là sự việc tổng hợp của không ít loại rau<3>. Giết mổ kho nam giới Bộ gồm thịt con lợn kho với nước dừa xiêm với hột vịt.

Tính bao dung tạo cho các hệ quả sau:

Thứ duy nhất là vào thời khai phá, các tộc người làm việc xen cho nhau mà vẫn thừa nhận và tôn trọng phong tục tập tiệm của nhau. Theo Trịnh Hoài Đức trong Gia Định thành thông chí: “Gia Định là khu đất phương nam của nước Việt. Khi bắt đầu khai thác, lưu giữ dân nước ta cùng bạn kiều ngụ như fan Đường , fan Cao Miên, người Tây phương, fan Phú-lang-sa , bạn Hồng Mao , Mã Cao, bạn Đồ Bà ở lẫn lộn, tuy thế về y phục, khí cụ thì bạn nước như thế nào theo tục nước ấy” .

Thứ nhị là các tôn giáo khác nhau vẫn tôn trọng nhau và thuộc tồn tại với mật độ tối đa nước. Ngay lập tức từ thời Phù phái nam đã bao gồm sự dung hòa phật giáo với đạo Bà-la-môn; trong đạo Bà-la-môn, bạn Phù phái mạnh tổng hòa hợp hai thần Visnu và Siva thành thần Harihara với đầu nhì nửa, một nửa là phương diện Siva với nửa tê là khía cạnh Visnu . Thời fan Việt, hài hòa Tam giáo với tín ngưỡng dân gian. Lục Vân Tiên xuất thân là Nho sinh, khi gặp gỡ nạn thì nương nhờ vào cửa Phật, được ông Cọp và Sóng Thần cứu góp (tín ngưỡng dân gian), rồi sau cùng được Tiên ông (Đạo) chữa trị mắt sáng sủa lại. Hiện nay thì dung hòa phần đa tôn giáo: đạo Phật, đạo Thiên Chúa, đạo Tin Lành, đạo Bà-la-môn, đạo Hồi, đạo Hoà Hảo, đạo Cao Đài. Phái nam Bộ là vị trí có con số tôn giáo phong phú và đa dạng nhất nước.

Thứ cha là người việt nam Bộ dung nạp được những tính phương pháp trái ngược nhau cùng với biên độ khá rộng: làm cho thì làm bị tiêu diệt thôi, đùa thì chơi xả láng. Yêu quý thì yêu quý mút mùa, ghét thì ghét mãn kiếp. Khi không ưng thì nạy miệng cũng ko nói, lúc sẽ thuận tình thì mở bụng dạ cho xem. Lúc có thì cơm gà cá gỏi đãi bạn, khi bí thì cháo hoa rau củ mắm cũng xong. Ăn lạt thì thiệt lạt (cua luộc, cá luộc, tôm luộc…) mà mặn thì thiệt mặn (mắm nguyên chất). Hệ quả này làm mang lại tính cách phái nam Bộ có phần cực đoan, khác hẳn với tính ưa hài hoà, nước đôi (Làm trai nước nhì mà nói) của người Việt truyền thống và Bắc Bộ.

3. Tính năng động

Tính năng động của nguời nước ta Bộ là một đặc tính rất đặc biệt. Trong bối cảnh một trong những đặc trưng cơ bản của văn hoá truyền thống Việt nam là thiên về âm tính, tính năng động là sản phẩm sự kết hợp của một loạt yếu tố.

Thứ nhất, mặc dù thiên về âm tính, tuy vậy người Việt truyền thống cũng đã có sẵn tính linh hoạt, mặc dù đó là cái linh hoạt “cò con”, lanh lợi, biến báo. Tuy vậy không có cái linh hoạt từ trong máu thịt ấy của người Việt thì không thể có tính năng động phái nam Bộ hôm nay. Có thể nói, khả năng động là bước cách tân và phát triển mới của tính linh hoạt truyền thống sinh hoạt địa bàn nam Bộ.

Thứ hai, tính tổng hợp truyền thống của văn hóa dân tộc, tổng hợp lợi thế là vị trí gặp gỡ của các tuyến giao thông vận tải đường biển quốc tế, khu vực gặp gỡ của dân cư nhiều tộc người, cùng các yếu tố khác đã góp phần quan liêu trọng tạo đề xuất tính năng đọ̉ng.

Thứ ba, tính năng động rộng đâu hết thừa hưởng được lợi thế của việc nam Bộ là sản phầm của quá trình dương tính hoá: phái mạnh Bộ là nơi chạm chán gỡ của ba trục chuyển dịch từ tĩnh tới cồn – trục chủ thể, trục thời gian và trục không gian.

Trên trục chủ thể, có thể nói những giữ dân đầu tiên từ miền Trung đi vào phái mạnh Bộ là những hạt giống được chọn lọc tự nhiên một cách đặc biệt: Họ hoặc là những người thuộc tầng lớp cùng đinh nghèo khó nhưng thông minh, những kẻ tù tội, hoặc là những người thuộc tầng lớp trí thức bất đắc chí – vào bất cứ trường hợp nào, tất cả họ đều có một điểm giống nhau là bản lĩnh, ngang tàng. Họ là những người dương tính nhất trong số nhữnng người Việt phái nam âm tính.

Trên trục thời gian, từ quá khứ xa là âm tính (do quá trọng tình nên ngừng hoạt động để bảo tồn, kiểu ta về ta tắm ao ta), qua vượt khứ ngay sát là hài hòa thiên về âm tính (trọng tình rộng lý, trọng bình ổn hơn vạc triển, lấy bảo đảm làm chính, kiểu giấy rách phải giữ mang lề), đến hiện tại là hài hòa có khuynh hướng thiên về dương tính (trọng có lý có tình, chính sách mở cửa, coi cải cách và phát triển là chính).

Xem thêm: Cách Tạo Máy Xăm Tự Chế Tại Nhà I Chi Tiết Những Vật Dụng Đơn Giản

Trên trục không gian, ban đầu trung trung ương động nằm sinh sống Bắc Bộ (văn hoá Đông Sơn, văn hoá Đại Việt); đến thời Nguyễn trung vai trung phong động chuyển vào Trung Bộ (kinh đô Huế, các thành phố cảng ven biền miền Trung); hiện giờ với kinh tế tài chính thời mở cửa, trung trọng điểm động nằm ở Nam Bộ (điển hình là Tp. HCM và Đông nam giới Bộ).

Sự hình thành văn hoá nam Bộ, trong cả thời gian lẫn không gian, đã gặp tính mở – thoáng và tính năng động của phương Tây. Về không gian, phái nam Bộ là cửa ngõ của Việt nam tiếp xúc với các luồng giao thông vận tải đường biển từ phương tây tới. Về thời gian, thời điểm hình thành văn hoá phái mạnh Bộ trùng với thời điểm văn hoá châu mỹ thâm nhập vào Việt Nam, mà nơi đầu tiên rạm nhập vào chính là phái nam Bộ.

Tính năng động nam giới Bộ có biểu hiện rất đa dạng.

Trước hết, nó thể hiện ở khả năng dễ biến hóa cách sống. Những người dân Việt bỏ quê hương ra đi là đã đồng ý cuộc sinh sống đầy biến động, họ tự bỏ cuộc sống đời thường khép kín trong các luỹ tre buôn bản Bắc và Trung Bộ để ở giữa những làng buôn bản mở nam giới Bộ, nơi không tồn tại luỹ tre, cánh cổng; nhà cửa không tụ lại cơ mà tản ra dọc từ những con kênh, con lộ để tiện làm cho ăn.

Thứ hai, nó thể hiện ở khả năng dễ thay đổi chỗ ở. Với bản chất nông dân, người Việt dù Bắc xuất xắc Nam đều có nguyện vọng muốn yên ổn ổn làm ăn (hội làng ở khắp mọi chỗ đều có lễ “kỳ yên” – âm đọc chệch của “cầu an”), Vào phái mạnh Bộ, họ cùng nhau lập làng, ổn định cuộc sống. Song nếu như cuộc sống đó có chỗ không hài lòng thì họ rất dễ dàng dàng dịch chuyển đi tìm vị trí khác, bởi lẽ đã di chuyển cả một chặng đường dài từ miền Trung vào còn được, thì di chuyển thêm chút nữa nạp năng lượng nhằm gì! Khác hẳn văn hoá Bắc Bộ coi rẻ dân ngụ cư, văn hoá phái nam Bộ đánh giá cao những nhỏ người bản lĩnh, dám chấp nhận di chuyển: Làm trai mang đến đáng cần trai, Phú Xuân cũng trải, Đồng Nai đã từng. Theo Léopold Pallu trong “Histoire de l’expédition de Cochichine en 1861” (Paris, Hachette, 1864), “Tại nam Kỳ, một làng hoàn toàn có thể tan tung trong tay anh với vận tốc nhanh như lúc nó quy tụ lại… Một gia đình ra đi với bọn trâu sinh hoạt phía trước, mang theo những đồ dùng ít ỏi của chính bản thân mình trên một mẫu xe hoặc một loại thuyền. Và bởi đi mọi nơi đều phải có đất nhằm trồng trọt và cây cối để dựng nhà, ít khi chúng ta bị run sợ bởi các vấn đề ăn uống ở” .

Thứ ba, nó thể hiện ở khả năng dễ đổi khác nghề nghiệp: Ra đi chạm chán vịt cũng lùa, gặp gỡ duyên cũng kết, gặp gỡ chùa cũng tu; Ra đồng gặp vịt thì lùa, gặp mặt cướp thì đánh, gặp gỡ chùa thì tu.

Tính năng động dẫn tới các hệ quả sau:

Hệ trái thứ nhất của tính năng động là khả năng dễ chào đón cái mới. Vào ẩm thực, các món ăn như lẩu, mì xào, hủ tiếu xào là thu nhận của tín đồ Hoa; phần đông món càri dê, càri gà là kết nạp từ tín đồ Chăm Hồi giáo. Trong phong tục, người việt cũng hỏa thiêu và gửi tro trong tháp miếu theo cách của fan Khmer; người Khmer cũng chôn huyệt đất theo cách của người Việt. Trong tôn giáo tín ngưỡng, ngoài các đạo Cao Đài, Hoà Hảo, ngưởi nam giới Bộ còn gật đầu đồng ý cả các đạo kỳ lạ như đạo Dừa, đạo Chuối, đạo Ngồi… đa số mọi nguyên tố mới mừng đón từ phương Tây hồ hết qua nam giới Bộ nhưng mà vào Việt Nam. Đây là chỗ có phong trào Âu hóa y phục sớm nhất có thể nước với cỗ veston, sơ mày cổ cồn, cổ treo cà vạt, chân đi giày mõm ngóe. Ông Địa Nam cỗ cũng dễ dàng theo thời mà chuyển sang hút thuốc đầu lọc cha số, uống cafe điểm tâm…

Hệ trái thứ nhị của tính năng động là tính sáng sủa tạo. Vày linh hoạt đề nghị cái mới tiếp thu vào lập cập được cải tiến, mê say nghi. Thời Phù Nam, một số tượng Di Lặc, quan Âm đã được địa phương hóa bằng cách mang đến mang xà rông bít tới đùi hoặc không còn chân . Bộ trang phục chào đón của fan Malaixia được cải biên bằng áo cài đặt nút giữa cùng quần nhị ống thành bộ “bà ba” đến thích hợp với phong thổ nam giới Bộ. Vào sản xuất, những dụng nỗ lực như “nóp”, “cà ràng” (bếp lò) vốn của tín đồ Khmer đang được người việt nam sử dụng và cách tân thành luật của mình.

Hệ quả thứ cha của tính năng động là sự cải tiến và phát triển của thương nghiệp. Bởi vị trí đặc trưng nằm ở giao điểm của các luồng giao thông vận tải (hằng số 2) mà từ thời Phù Nam, yêu thương nghiệp đã siêu phát đạt. Lương thư viết: “các quốc tế biên cảnh đi lại bán buôn rất thường xuyên xuyên… Chợ ở đây là chốn Đông Tây giao hội; từng ngày có rộng vạn người”. Tấn thư cũng viết:”Thuế má trong nước được trả bởi vàng, bạc, ngọc trai, trầm hương” . Trong những lúc truyền thống Bắc Bộ coi nghề buôn là xấu thì bạn Nam Bộ chấp nhận và khuyến khích buôn bán: Đạo nào vui bằng đạo đi buôn, Xuống biển khơi lên nguồn, gạo chợ nước sông. Nhờ vậy mà tạo nên được một nền ghê tế hàng hóa sớm nhất nước (Nam Kỳ là trung trung ương buôn bán, gửi lúa gạo đi khắp nơi).

Hệ quả thứ tứ của tính năng động là khả năng dám làm nạp năng lượng lớn. Đây là nơi mừng đón kinh tế thị trường đầu tiên, là chỗ “xé rào” “bung ra” đầu tiên. đa phần những công ty trương béo trong công nghiệp hóa, văn minh hóa quốc gia đều khởi hành từ Tp. Hồ Chí Minh và phái nam Bộ.

4. Tính trọng nghĩa

Tính trọng nghĩa của người việt nam Bộ bắt nguồn từ tính trọng tình (một sản phẩm của đặc trưng thiên về âm tính) và tính cộng đồng của truyền thống văn hóa dân tộc, đặt trong bối cảnh nơi gặp gỡ của dân cư nhiều tộc người.

Tính trọng thực trạng thành trong môi trường xung quanh làng xã khép kín của Bắc Bộ với những người dân sống ổn định, quen biết nhau hết sức rõ, có nhu cầu tương trợ trợ giúp lẫn nhau. Trong những lúc đó thì Nam cỗ là đất của dân tứ xứ, con người không quen thuộc biết nhau, cơ mà cũng có nhu cầu tương trợ giúp đỡ lẫn nhau, vì chưng vậy các đại lý của quan hệ giới tính giữa họ ở trên đây không phải tình mà là nghĩa. Rộng thế nữa, Nam bộ còn là đất của rất nhiều lưu dân xấu cùng, những người dân đi đày vô sản (khác với nông dânBắc Bộ hữu sản), bởi vậy mà người nam Bộ liều lĩnh, đầy nghĩa khí, bởi vậy mới hình thành cần tính trọng nghĩa khinh tài.

Người nông dân nam Bộ hay uống máu ăn thề, hay kết nghĩa huynh đệ đồng sinh đồng tử. Họ coi cái chết “nhẹ tựa lông hồng”, có khí thế ngang tàng nhất phá sơn lâm, nhì đâm hà bá. Lục Vân Tiên tay không bẻ cây đánh cướp để giải thoát Nguyệt Nga (người phái mạnh Bộ rất thích và thuộc “Lục Vân Tiên” chính là vì chưng tính trọng nghĩa này). Anh hùng Nguyễn Trung Trực khảng khái: “Bao giờ không còn cỏ nước Nam, thì dân Nam mới hết tín đồ đánh Tây”.

Tính trọng nghĩa khinh tài khiến người nam Bộ coi nhẹ tiền tài, của nả vật chất: Theo nhau đến trọn đạo trời, Dẫu không có chiếu trải tơi cơ mà nằm. Vào tình yêu thương người nam Bộ rất tàn khốc và ngang tàng: Dao phay kề cổ, máu đổ không màng, chết tôi tôi chịu, buông thanh nữ không buông; Đó đi tu, trên đây xin sinh hoạt sãi, Ăn đĩa tương miếu trọn ngãi thuộc nhau; Đôi lứa ta yêu thương nhau, thương dại dột thương dột, Thương bỏ da óc, yêu quý tróc da đầu, ngủ đi thì chớ, thức dậy lại thương. Người con trai Nam Bộ hơi liều lĩnh: Gió đưa ai oán ngủ lên bờ, mùng cô em bao gồm rộng, mang đến ngủ nhờ vào một đêm; Nước nhẵn Linh tan qua Vàm Cú, thấy bộ em chèo cặp vú hy vọng hun; Rượu ngon mẫu cặn cũng ngon, yêu đương em bất luận ông chồng con mấy đời. Người nhỏ gái cũng văng mạng không kém: Cầu cao, ván yếu, bước rung, Anh yêu thương em thì thương đại, hổ hang ngùng thì đừng thương; Anh về em vắt vạt áo em la làng, phải kê chữ thương chữ nhớ giữa lối lại cho em; Dao phay chín ngọn, em bắt trọn tất cả một mình, bị tiêu diệt em chịu chết, biểu buông mình em không buông; Anh gồm tiền dư mang lại em một đồng, Em về cài đặt gan công, mật cóc thuốc chồng rồi em theo anh.

Hệ quả thứ nhất của tính trọng nghĩa là tính hào hiệp, sống không còn mình, chuẩn bị đùm bọc, sẻ chia, kiểu hôm nay tất cả tiền thì dốc túi đãi nhau, ngày mai thiếu thì tính sau. Bởi người phái nam Bộ có tính hào hiệp, thích làm việc thiện nên đất nam giới Bộ mới là khu vực có ý tưởng phát động trào lưu “xây công ty tình nghĩa” (từ năm 1982), “xóa đói giảm nghèo” (từ năm 1992). Mong truyền hình “Tết có tác dụng điều hay” bán đấu giá cây đào, cây mai rước tiền giúp fan nghèo ăn tết là do Đài truyền hình Tp. HCM HTV tổ chức hai năm liền (2007-08) ở nhị đầu Hà Nội và Tp. HCM, những người dân trả giá bán cao nhất, rộng rãi nhất là các doanh nhân phía Nam.

Hệ trái thứ hai của tính trọng nghĩa là tính hiếu khách. Vì trọng nghĩa, hào hiệp, lại được thiên nhiên ưu đãi, trong khi lại đất rộng người thưa nên bất kể người Việt làm sao đến đây cũng đều là bạn. Đại nam độc nhất vô nhị thống chí có viết về người phái mạnh Bộ: “Ưu mời khách không kể tốn phí”. Theo ghi chép của Trịnh Hoài Đức thì “Ở Gia Định tất cả khách mang lại nhà, thứ nhất gia nhà dâng trầu cau, sau dâng cơm bánh, tiếp đãi trọng hậu, ko kể người thân sơ quen lạ, tông tích ngơi nghỉ đâu, ắt mọi khoan hấp thụ khoản đãi, cho nên vì thế người đi dạo không đề xuất đem tiền gạo theo” .

Hệ trái thứ cha của tính trọng nghĩa là tính thẳng thắn, bộc trực. Người phái nam Bộ nghĩ sao nói vậy, không quá giữ kẽ, quanh co úp mở, quanh quéo như người Bắc Bộ: Ví dầu mong ván đóng góp đinh, ước tre lắt lẻo mấp mô khó đi, khó khăn đi mượn chén ăn uống cơm, Mượn ly uống rượu, mượn đàn kéo chơi. Họ yêu thương trung ghét nịnh; phò trung phát nịnh; phò chánh trừ tà; oán thù phân minh (ss trào lưu đền ơn đáp nghĩa sau 1975). Người phái nam Bộ có tác phong rõ ràng, ngừng khoát: nói như rựa chém xuống đất; tạo nên sự làm, nghịch ra chơi; làm thì làm tới chết bỏ, còn ăn uống chơi thì đề xuất xả láng bắt đầu đáng mặt; chính vì chưng vậy mới có cái văn hoá nhậu cho tới xỉn, “dô trăm phần trăm”!

5. Tính thiết thực

Tính thực tế của người vn Bộ có bắt đầu từ tính thiết thực (một sản phẩm của đặc trưng thiên về âm tính) của truyền thống lịch sử văn hóa dân tộc bản địa (Trời tấn công còn tránh miếng ăn; bao gồm thực mới vực được đạo) kết hợp với tính thực dụng của truyền thống văn hoá phương Tây.

Tính thiết thực phái mạnh Bộ biểu hiện ở việc trọng văn bản hơn hình thức: bạn Nam cỗ ăn, mặc, ở, tứ duy, giao tiếp đều hết sức mộc mạc, giản dị, không cầu kỳ: Thương em chưa biết để đâu, Để trong loại hũ thỉnh thoảng lại dòm. Sách Đại nam độc nhất vô nhị thống chí ghi: “Sĩ phu say đắm đọc sách cốt yếu để hiểu rõ nghĩa lý và lại vụng văn từ” . Thơ Lục Vân Tiên được được ưa thích rộng rãi mặc dù ko chau chuốt là vì có văn bản phù hợp.

Tính thiết thực nam Bộ còn biểu hiện ở việc trọng rõ ràng hơn trừu tượng: Dân ca nam Bộ lấn sân vào những chủ thể rất cố kỉnh thể, gần cận như Lý nhỏ sáo, Lý con ngữa ô, Lý bé cua, Lý con lươn, Lý con mèo, Lý bánh ít, Lý mẫu kéo, Lý vá áo, v.v. Trong điêu khắc trang trí có xu thế dùng đông đảo động vật, hoa lá gần cận với cuộc sống thường ngày hàng ngày (như bé cua, con cá…) cụ cho những con vật trong bộ tứ linh ghê điển. Vào giao tiếp, fan Nam Bộ thích diễn đạt một cách cụ thể và sinh động: kéo loại rẹc, tát mẫu bốp; quá khuôn khổ thợ mộc, thừa trời quá đất, hết địa điểm chê, hết biết luôn… Giàu hình ảnh: bồ nhí (nhân tình nhỏ tuổi tuổi), mánh mung (thủ đoạn), hết sẩy (nhất hạng), xả láng (hết cỡ), mệt nghỉ (đã đời), hết xí quách (kiệt sức), đớp hít (ăn hút), quậy (phá); mát trời ông địa, tùm lum tà la, ba trợn cha trạo, không còn trơn hết trọi…

Ngay cả vị thần nam Bộ điển hình nổi bật là ông Địa cũng rất thiết thực, dân dã: Ông mang áo bà tía không gài nút, phanh bụng, chít khăn xéo, thế quạt mo, hút thuốc rê, ăn uống chuối sứ, ăn xoài, v.v. Ông rất yêu đời cùng dễ tính, tốt cười.

Hệ quả thứ nhất của tính thiết thật là khuynh hướng dễ dàng và đơn giản hóa trong hình tượng ước lệ nghệ thuật: thẩm mỹ ngôn từ nam Bộ phát triển tối đa kiểu hình mẫu ước lệ ở dạng liên quan đồng âm, sát âm: Mâm ngũ quả gồm mãng cầu + quả sung + quả dừa + đu đủ + quả xoài với ý nghĩa “cầu sung toàn vẹn xài”. Vào phong tục hôn nhân gia đình ăn bánh hỏi để xem đơn vị gái có ưng gả bé không; khi công việc đã xong, ăn bánh xếp hoặc dọn món suông ngụ ý công việc đã dàn xếp xong xuôi; dọn bánh rán để hầu như người ráng sức. Lúc đầy tháng bé gái thì ăn uống chè viên để lớn lên bé có duyên!

Hệ quả thứ nhì của tính thực tế là tinh thần trọng võ, trọng làm ăn buôn bán hơn văn chương. Cuộc sống đời thường đầy nguy hiểm (cọp beo, giặc cướp) yêu cầu phải tất cả sức khỏe: Lục Vân Tiên tuy thế học trò tuy thế giỏi võ. Tính từ Gia Long mang lại giữa thời từ bỏ Đức, sách Đại nam nhất thống chí liệt kê được 26 nhân trang bị Gia Định, trong số ấy có 13 võ tướng cùng 12 quan tiền văn (ở Bắc Bộ bởi vì truyền thống trọng văn mà trong suốt lịch sử, quan tiền văn luôn nhiều rộng quan võ một cách áp đảo). Lưu giữ dân vào nam Bộ phần nhiều là dân nghèo, không phải để học hành mà là để triển khai ăn: Nhân bỏ ra sơ tay rờ cơm trắng nguội, Tính bản thiện cái miệng đòi ăn.

Hệ quả thứ cha của tính thiết thật là tính trọng hài hước nhẹ nhàng rộng triết lý sâu xa. Người phái nam Bộ thích kịch “trong nhà quanh đó phố” hơn kịch chổ chính giữa lý, chính luận. Ham mê nói xạo, nói dóc, nói trạng đơn giản nhẹ nhàng kiểu chuyện ông Ó nghỉ ngơi Bến Tre, chuyện bố Phi làm việc Minh Hải (cọp xay lúa, heo đi cày…) chứ không thâm thuý như chuyện Trạng Quỳnh, Trạng Lợn Bắc Bộ.

Hệ quả thứ tư là tính vừa phải. Có tác dụng vừa phải: Cầu sung toàn diện xài. Nhu cầu vừa phải: chỉ cần chai rượu với vài trái ổi xanh cũng hoàn toàn có thể nhậu cùng nhau cả buổi được rồi. Ngay cả tiêu chuẩn chọn chồng cũng vừa phải: Củi khô dễ nấu, chồng xấu dễ dàng xài. Chấp nhận dòng xấu vừa phải: Ai đi đâu đấy hỡi ai, Tôi đi thiết lập rượu cho ông chồng tôi say, ck say thiệt khổ lắm thay, Khổ thì tôi chịu, rộng ai ko chồng. Thị hiếu vừa phải: say đắm “chuyện trong nhà ngoài phố”, cải lương mùi mẫn hơn kịch, phim tâm lý sâu sắc phải suy nghĩ mệt óc. Học hành vươn lên vừa phải, đủ dùng thì thôi, ít người yêu thích học cao (xét theo hai tiêu chuẩn là “số người có trình độ đại học trở lên” và “tỷ lệ nhập học của các cấp giáo dục” thì miền tây-nam Bộ đều đứng vị trí thứ 8 trong tổng cộng 8 vùng của cả nước ).

Tính vừa phải này thoạt nhìn có vẻ giống tính ưa hài hoà của người Việt truyền thống và Bắc Bộ, tuy nhiên thực ra là khác: ưa hài hoà là dù sẽ ở trạng thái thấp hơn hay cao hơn nữa thì cũng bỏ để hướng về chỗ giữa; còn vừa phải là từ thấp vươn lên đến một chỗ nhất định thì chấp nhận dừng lại, ko vươn lên nữa.

Tính vừa yêu cầu cùng môi trường sống thuận tiện dẫn đến hệ quả thứ năm là tâm lý tạm bợ, cho đâu hay mang đến đó, sống bữa nay không yêu cầu tính ngày mai. Một bạn đạp xích lô tìm từng đồng, nhưng lại được đồng như thế nào vẫn tiêu không còn đồng ấy, không nên dành dụm, ăn uống hết rồi kiếm tiếp sau. Sáng sáng vẫn chở “má chuẩn bị nhỏ” cùng đồng minh con ra ngồi quán. Chiều chiều, vẫn “lai rai” nhâm nhi ly bia với bịch đậu phụng, tôm khô, củ kiệu: Vô bốn đi!

*

Hệ thống năm đặc trưng tính cách văn hoá người vn Bộ với các hệ quả của chúng được trình diễn trong bảng sau:

Stt

ĐẶC TRƯNG

HỆ QUẢ

1.Tính sông nước1. Giao thông mặt đường thuỷ hết sức phát triển2. Thuỷ sản và cồn thực đồ sông nước là thức ăn chủ lực3. Phương ngữ Nam cỗ rất giàu các từ ngữ chỉ các sự vật, khái niệm liên quan đến nước4. Sông nước đổi mới cơ sở, hình ảnh để diễn đạt tính cách con người
5.Tính bao dung1. Các tộc người ở xen cho nhau mà vẫn xác nhận và tôn trọng phong tục tập tiệm của nhau2. Các tôn giáo khác nhau vẫn tôn kính nhau và thuộc tồn trên với mật độ tối đa nước3. Dung nạp được đầy đủ tính giải pháp trái ngược nhau với biên độ tương đối rộng
4.Tính năng động1. Khả năng dễ chào đón cái mới2. Tính sáng tạo3. Sự phát triển của yêu đương nghiệp4. Khả năng dám làm ăn uống lớn
5.Tính trọng nghĩa1. Tính hào hiệp, sống hết mình, sẵn sàng đùm bọc, sẻ chia2. Tính hiếu khách3. Tính thẳng thắn, bộc trực
4.Tính thiết thực1. Khuynh hướng đơn giản dễ dàng hóa trong đặc trưng ước lệ nghệ thuật2. Tinh thần trọng võ, trọng làm ăn sắm sửa hơn văn chương3. Tính trọng vui nhộn nhẹ nhàng hơn triết lý sâu xa4. Tính vừa phải5. Tâm lý tạm bợ

Hệ thống năm đặc trưng này theo chúng tôi là cần và đủ để xác minh tính cách văn hoá người việt nam Bộ. Chúng đủ điển hình để đưa ra phối mọi biểu hiện tính cách văn hoá khác.

Mối quan lại hệ giữa hệ thống năm đặc trưng tính cách văn hoá người nước ta Bộ với những nguồn gốc của nó là hệ thống năm tính cách của văn hoá Việt Nam, bốn hằng số tự nhiên – xã hội Nam Bộ và cha đặc điểm của văn hoá phương tây ảnh hưởng đến phái mạnh Bộ, có thể trình bày trong hình sau:

*

————————————

Tài liệu trích dẫn:

1. Nguyễn Công Bình… 1990: Nguyễn Công Bình, Lê Xuân Diệm, Mạc Đường: Văn hoá và cư dân đồng bằng sông Cửu Long. – H.: NXB KHXH.2. Thạch Phương… 1992: Thạch Phương, Hồ Lê, Huỳnh Lứa, Nguyễn quang đãng Vinh: Văn hoá dân gian người Việt ở nam Bộ. – H.: NXB KHXH.3. Trằn Ngọc Thêm 2001: Bản sắc văn hóa việt nam trước ngưỡng cửa ngõ thiên niên kỷ mới. – vào sách: Văn hóa việt nam – đặc thù và cách tiếp cận (Lê Ngọc Trà công ty biên), NXB Giáo dục, tr. 292-301.4. Trần Ngọc Thêm 2007: Khu vực nam Bộ và tình hình nghiên cứu KHXH&NV nam giới Bộ. – http://www.vanhoahoc.edu.vn/site/index.php?option=com_content&task=view&id=81&Itemid=745. Trần Văn Giàu… 1998: Trần Văn Giàu, Trần Bạch Đằng: Địa chí văn hoá Thành phố Hồ Chí Minh, tập IV: tứ tưởng và tín ngưỡng. – NXB Tp. HCM.6. Trằn Xuân Ngọc Lang 1995: Phương ngữ phái nam Bộ. – H.: NXB KHXH.7. Trịnh Hoài Đức 1820/1998: Gia Định thành thông chí. – H.: NXB Giáo dục (phối hợp với Viện Sử học).

————————————

Chú thích:

<1> Về hệ thống tính cách văn hoá người Việt, xin xem: .

Xem thêm: Hiện Tượng Tán Sắc Ánh Sáng Là Gì, Lý Thuyết Tán Sắc Ánh Sáng

<2> Món thứ ba là thịt con heo luộc.<3> rau thơm, rau xanh cải, rau củ càng cua, rau xanh cột, rau củ dừa, rau đắng, rau nghể, rau củ ngổ, rau củ muống; lá lốt, lá me, lá nghệ; đọt chiếu, đọt vừng, đọt xoài; giá; bông súng; bắp chuối; trái xoài, trái khế, trái bựa chín…